Drivers in IEM's uitgelegd: dynamisch, balanced armature, planar en hybride

De driver zet het elektrische signaal van je telefoon of DAC om in geluid. Hij beweegt een dun membraan heen en weer, en dat duwt lucht via de nozzle je gehoorgang in. In een IEM is hij piepklein: de dynamische driver van 10 mm in de KZ EDX Pro of Moondrop Chu is kleiner dan je duimnagel.

De behuizing, de nozzle en kleine filters of ventilatiegaatjes kleuren het geluid ook. Daarom kunnen twee IEM's met hetzelfde soort driver heel verschillend klinken.

• Dynamisch: werkt als een kleine luidspreker. Een spoel aan het membraan beweegt in het veld van een magneet. Hij verplaatst veel lucht en is daardoor goed in natuurlijke, voelbare bas. Fabrikanten experimenteren met het materiaal van het membraan, zoals LCP in de Tripowin Leá of biovezel in de WGZBLON BL-01.
• Balanced armature (BA): een klein metalen armpje, in balans tussen twee magneten, drijft via een pinnetje een piepklein membraan aan. Alles zit in een gesloten doosje van een paar millimeter. De techniek komt uit hoortoestellen. BA's zijn zuinig en goed in detail in het midden en hoog, maar één BA dekt zelden het hele bereik goed af. Daarom werken ze meestal in groepjes. De KZ ASF heeft alleen BA's: vijf per kant en geen dynamische driver.
• Planar magnetic: een flinterdunne folie met een opgedrukte geleider, gespannen tussen magneten. Het hele oppervlak wordt tegelijk aangedreven in plaats van vanuit één punt, en dat houdt de vervorming laag. Planar IEM's zijn vaak minder gevoelig, dus je zet het volume wat hoger. De 7Hz Salnotes Dioko is er een.

Een hybride combineert drivertypes in één behuizing. Meestal doet een dynamische driver de bas en nemen een of meer BA's het midden en hoog voor hun rekening. Een crossover verdeelt het werk: een paar kleine componenten in de behuizing, of gewoon de lengte van de geluidsbuisjes.

• KZ ZST en KZ ZSN Pro: één dynamische driver en één BA per kant.
• KZ ZS10 Pro en CCA C10: één dynamische driver en vier BA's per kant.
• KZ ZEX: een dynamische driver met een elektrostatische driver voor het hoog.
• KZ ZEX Pro: een tribrid met een dynamische driver, een BA en een elektrostatische driver.

Een elektrostatische driver is een geladen folie tussen twee geperforeerde plaatjes. In IEM's zit er een kleine transformator bij in de behuizing, zodat hij gewoon op een normale koptelefoonuitgang werkt. Er zijn ook IEM's met twee drivers van hetzelfde soort, zoals de TinHiFi T2 met twee dynamische drivers.

Het lastige aan elke IEM met meerdere drivers is de overgang. Overlappen de drivers of laten ze een gat, dan hoor je dat als een piek of een dip. Meer drivers betekent meer overgangen die goed moeten zijn.

Een meting laat zien wat dit in de praktijk betekent. Hieronder staan drie IEM's: de Moondrop Chu met één dynamische driver, de CCA C10 als hybride met één dynamische driver en vier BA's, en de planar 7Hz Salnotes Dioko. De stippellijn is de doelcurve.

• Bas: de C10 heeft de meeste midbas. Tussen 100 en 200 Hz ligt hij 3 tot 4 dB boven de lijn, en dat klinkt warm en vol. De Dioko blijft in de diepe bas dicht bij de lijn. De Chu zit er een paar dB onder, in de diepe bas zo'n 3 dB: strak en slank.
• Hoog midden, 2 tot 5 kHz: de Chu loopt geleidelijk op en volgt de vorm van de lijn, zo'n 2 dB eronder. De C10 is onrustiger, met een piek rond 2 kHz, een dip rond 3,5 kHz en weer een piek rond 4,5 kHz. De Dioko blijft hier het laagst, zo'n 4 dB onder de lijn bij 3 kHz. Stemmen en gitaren klinken daardoor relaxter.
• Rond 8 kHz laten alle drie een piek zien. In dat gebied hangt het resultaat sterk af van de meetkoppeling en van hoe diep de IEM zit. Lees er dus niet te veel in.

Wat dit laat zien: aan het drivertype zie je niet hoe iets klinkt. Hier heeft de planar meer diepe bas dan de dynamische driver, en is de hybride met vijf drivers per kant minder egaal dan de enkele dynamische. De afstemming maakt het verschil.

BA's zijn ook niet vanzelf zuinig met bas: de KZ ASF, met vijf BA's en geen dynamische driver, meet meer bas dan elke andere IEM waarvan we een meting hebben.

• Veel bas voor weinig geld: de KZ EDX Pro met één dynamische driver, of de KZ ASF met vijf BA's. Allebei zitten ze in hun meting in het laag ruim boven de lijn, de ASF het meest.
• Rustig en dicht bij de doelcurve: de Moondrop Chu.
• Een groot, gedetailleerd geluid met warme bas: een hybride zoals de CCA C10 of KZ ZS10 Pro.
• Een schoon geluid met een relaxt hoog midden: de planar 7Hz Salnotes Dioko.